|
Sa
meridiana est un'arrelloju a soli ki sìnnat s'ora a segunda de comenti nci
càlat s'umbra. Po da fabricai
pigaus un'arretàngulu de linna o de paperi grussu, disinnyaus unu mesu-circu e du spartzeus in 12
fitas agualis, donnyuna de 15° de àngulu. Scrieus is nùmurus comenti
s'agatant in sa màgini innoi in basçu. Poneus s'inditadori de s'umbra in su tzentru de su
mesu-circu de manera ki siat
ortogonali a s'arretangulu de linna. A s'inditadori de s'umbra di nanta
puru niomoni (de s'aregu gnomon = inditadori, juji, ki tenit
connoscèntzia = gnome). Su niomoni podit essi fatu cun d-una punça o
cun d-unu fustixeddu de linna.
Incruaus
sa meridiana de manera ki s'àngulu intr''e su niomoni e su pranu de sa terra
siat prus o mancu paris a s'àngulu de ladària L de su logu a ndi
s'agataus. Po esempru, in Casteddu d'incruaus de 39°, in Aristanis e in Nùgoro
de 40°, in Tàtari de 41°. De-i custa manera su niomoni at'essi parallelu a sa
lìnia de arrodiamentu de sa terra. Po is atrus logus castiai sa filera de
logus ki
du at in basçu.
Poneus sa meridiana cun su 12 (mesudi') concas a Nordu. De-i custa manera sa meridiana at a sinnai s'ora de logu
ki, comenti eus biu jai, in Sardinnya est agoa prus o mancu de 24 minutus (6°
de àngulu de longària) in
arrelata a s'ora ufitziali.
Labai ki
agatendi is puntus càncarus cun d-una bùssula, o sinna-nordu mannyètigu, est
casi siguru ki sa meridiana no at a sinnai s'ora justa. Custu fatu sutzedit ca
is polus mannyètigus e is polus jogràfigus no funt in su pròpiu logu. In
prus, a segunda de su logu, su mannyetismu de sa terra est diferenti e duncas sa
bùssula podit mesurai dereturas diferentis de unu logu a s'atru o de una di' a
s'atra in su pròpiu logu.
Duncas, po arregulai beni sa meridiana, tòcat a circai un'atra manera. Po esempru podeus pigai
unu GPS (global position system), ma podeus pigai puru un'aina prus simpli ki
s'agàtat in donnya domu: un'arrelloju.
Eus nau jai ki su mesudi' de logu in su meridianu
9°E est candu s'ora ufitziali de soli, sa de su meridianu 15°E, est mesudi' e
24 minutus. Duncas, fendi calai s'umbra in su 12 candu s'ora ufitziali de soli
sìnnat mesudi' e 24 minutus (sa una e 24 minutus candu du at s'ora ufitziali de
lei), eus a tenni sa meridiana arregulada cun s'ora de logu.
De-i custa manera
podeus sciri de pretzisu aundi s'agàtant is puntus càncarus ca su 12 de sa
meridiana s'at'agatai pretzisu concas a nordu sendi su soli, candu est mesudi' de logu, in su
suddu pretzisu. Innoi in basçu agatais una filera de logus cun is donaus
ki sèrbinti po fabricai e po arregulai sa meridiana. Ki boleis connosci is donaus
de atrus logus, scrieisi'.
| Logu |
àngulu de
ladària N * |
àngulu de
longària E * |
diferèntzia
de àng. de longària cun su meridianu 15°E * |
diferèntzia
intr''e s'ora de logu e s'ora ufitziali |
| Tortolì |
39,93 |
9,66 |
5,34 |
21m22s |
| Lanusei |
39,88 |
9,54 |
5,46 |
21m49s |
| Terranoa |
40,92 |
9,50 |
5,50 |
21m59s |
| Nùgoro |
40,32 |
9,33 |
5,67 |
22m41s |
| Cuartu
Sant'Aleni |
39,24 |
9,19 |
5,81 |
23m14s |
| Casteddu |
39,22 |
9,12 |
5,88 |
23m32s |
| Tèmpiu |
40,90 |
9,11 |
5,89 |
23m35s |
| Seddori |
39,56 |
8,90 |
6,10 |
24m24s |
| Biddexidru |
39,46 |
8,74 |
6,26 |
25m03s |
| Aristani |
39,91 |
8,59 |
6,41 |
25m38s |
| Tàtari |
40,73 |
8,55 |
6,45 |
25m47s |
| Igresias |
39,31 |
8,54 |
6,46 |
25m51s |
| Crabonia |
39,16 |
8,52 |
6,48 |
25m55s |
| S'Alighera |
40,56 |
8,32 |
6,68 |
26m44s |
* gradus inditaus in nodadura deximali (es: 39,50°=39°30')
Ki imbeças boleus ki sa meridiana siat arregulada cun s'ora
ufitziali, bàstat a da furriai de manera ki s'umbra a mesudi' de s'ora
ufitziali de soli nci calit in su 12.
Una borta ki d'eus arrègulada, eus a
biri ki a segunda de su mesi e de sa di' sa meridiana at a sinnai s'ora cun d-una faddina de
0 a 15 minutus. De su po ita nd'eus a kistionai in d-un'atra letzioni, ma po su
mentras si dongu unu cunsillu: ki boleis fai una meridiana de lassai firma in
d-unu logu, mancai de muradura, e ki d'arregulais cun d-un'arrelloju, insandus
est mellus a d'arregulai candu
cumèntzat s'ierru, est a nai a s'acabada de su mesi 'e Idas.
|
Is cuatru puntus càncarus