Scrii a www.sardu.net
 

Poni www.sardu.net
a pÓgina de cumentzu
Beni bŔnniu ¨rtimu ajorronamentu: 30/07/06
Domu| Arrecensiduras| Artýculus| CalendÓriu| Cantadas| Coxina| FueddÓrius| Fumixeddus| Ideas| Literadura| Mexina| Naturalesa| Presentadas| ScŔntzia|
Jografia astron˛miga

Is cuatru puntus cÓncarus
Meridianus e Parallelus
Erat˛stene: c˛mputu de sa circunferrŔntzia de sa terra
Fitas orÓrias
S'ora ufitziali e s'ora de logu
Fabricaus una meridiana
FueddÓriu scentýfigu
 
cun is fueddus ki eus umperau 
  in custa mÓngara


 de Danieli Sanna
Fabricaus una meridiana

      Sa meridiana est un'arrelloju a soli ki sýnnat s'ora a segunda de comenti nci cÓlat s'umbra. Po da fabricai pigaus un'arretÓngulu de linna o de paperi grussu, disinnyaus unu mesu-circu e du spartzeus in 12 fitas agualis, donnyuna de 15░ de Óngulu. Scrieus is n¨murus comenti s'agatant in sa mÓgini innoi in basšu. Poneus s'inditadori de s'umbra in su tzentru de su mesu-circu de manera ki siat ortogonali a s'arretangulu de linna. A s'inditadori de s'umbra di nanta puru niomoni (de s'aregu gnomon = inditadori, juji, ki tenit connoscŔntzia = gnome). Su niomoni podit essi fatu cun d-una punša o cun d-unu fustixeddu de linna. 

      Incruaus sa meridiana de manera ki s'Óngulu intr''e su niomoni e su pranu de sa terra siat prus o mancu paris a s'Óngulu de ladÓria L de su logu a ndi s'agataus. Po esempru, in Casteddu d'incruaus de 39░, in Aristanis e in N¨goro de 40░, in TÓtari de 41░. De-i custa manera su niomoni at'essi parallelu a sa lýnia de arrodiamentu de sa terra. Po is atrus logus castiai sa filera de logus ki du at in basšu.
      Poneus sa meridiana cun su 12 (mesudi') concas a Nordu. De-i custa manera sa meridiana at a sinnai s'ora de logu ki, comenti eus biu jai, in Sardinnya est agoa prus o mancu de 24 minutus (6░ de Óngulu de longÓria) in arrelata a s'ora ufitziali

      Labai ki agatendi is puntus cÓncarus cun d-una b¨ssula, o sinna-nordu mannyŔtigu, est casi siguru ki sa meridiana no at a sinnai s'ora justa. Custu fatu sutzedit ca is polus mannyŔtigus e is polus jogrÓfigus no funt in su pr˛piu logu. In prus, a segunda de su logu, su mannyetismu de sa terra est diferenti e duncas sa b¨ssula podit mesurai dereturas diferentis de unu logu a s'atru o de una di' a s'atra in su pr˛piu logu.
      Duncas, po arregulai beni sa meridiana, t˛cat a circai un'atra manera. Po esempru podeus pigai unu GPS (global position system), ma podeus pigai puru un'aina prus simpli ki s'agÓtat in donnya domu: un'arrelloju.
      Eus nau jai ki su mesudi' de logu in su meridianu 9░E est candu s'ora ufitziali de soli, sa de su meridianu 15░E, est mesudi' e 24 minutus. Duncas, fendi calai s'umbra in su 12 candu s'ora ufitziali de soli sýnnat mesudi' e 24 minutus (sa una e 24 minutus candu du at s'ora ufitziali de lei), eus a tenni sa meridiana arregulada cun s'ora de logu.
De-i custa manera podeus sciri de pretzisu aundi s'agÓtant is puntus cÓncarus ca su 12 de sa meridiana s'at'agatai pretzisu concas a nordu sendi su soli, candu est mesudi' de logu, in su suddu pretzisu. Innoi in basšu agatais una filera de logus cun is donaus ki sŔrbinti po fabricai e po arregulai sa meridiana. Ki boleis connosci is donaus de atrus logus, scrieisi'.

Logu Óngulu de ladÓria N * Óngulu de longÓria E * diferŔntzia de Óng. de longÓria cun su meridianu 15░E * diferŔntzia intr''e s'ora de logu e s'ora ufitziali
Tortolý 39,93 9,66 5,34 21m22s
Lanusei 39,88 9,54 5,46 21m49s
Terranoa 40,92 9,50 5,50 21m59s
N¨goro 40,32 9,33 5,67 22m41s
Cuartu Sant'Aleni 39,24 9,19 5,81 23m14s
Casteddu 39,22 9,12 5,88 23m32s
TŔmpiu 40,90 9,11 5,89 23m35s
Seddori 39,56 8,90 6,10 24m24s
Biddexidru 39,46 8,74 6,26 25m03s
Aristani 39,91 8,59 6,41 25m38s
TÓtari 40,73 8,55 6,45 25m47s
Igresias 39,31 8,54 6,46 25m51s
Crabonia 39,16 8,52 6,48 25m55s
S'Alighera 40,56 8,32 6,68 26m44s
* gradus inditaus in nodadura deximali (es: 39,50░=39░30')

      Ki imbešas boleus ki sa meridiana siat arregulada cun s'ora ufitziali, bÓstat a da furriai de manera ki s'umbra a mesudi' de s'ora ufitziali de soli nci calit in su 12.
      Una borta ki d'eus arrŔgulada, eus a biri ki a segunda de su mesi e de sa di' sa meridiana at a sinnai s'ora cun d-una faddina de 0 a 15 minutus. De su po ita nd'eus a kistionai in d-un'atra letzioni, ma po su mentras si dongu unu cunsillu: ki boleis fai una meridiana de lassai firma in d-unu logu, mancai de muradura, e ki d'arregulais cun d-un'arrelloju, insandus est mellus a d'arregulai candu cumŔntzat s'ierru, est a nai a s'acabada de su mesi 'e Idas.