Is Sumerus, unu pòpulu ki 3000 annus a primu de Gesugristu biviat in s'oru de is frùminis Tigri i Eufrati, ìanta spartziu sa di' in 12 partis e donnyuna de-i custas partis d'ìanta spartzia in 30 partixeddas. Manigendi is nùmurus 12 e 30 ìanta spartziu s'annu puru: s'annu in 12 mesis e su mesi in 30 diis. S'arrexoni de sa sçobera de doxi e de trinta esti ki funti duus nùmurus ki podeus spartziri po unus cantu de nùmurus kentz''e lassai arrestu. Difatis 12 du podeus spartziri po 2, 3, 4 e 6 e 30 du podeus spartziri po 2, 3, 5, 6, 10 e 15.

A pustis is Egìtzius ìanta ditzìdiu ki fiat mellus a spartziri sa di' in 24 oras imbecis de 12. Perou sa di' de is Egìtzius fiat diferenti meda de sa ki teneus oi: sa di' insoru teniat 10 oras de luxi e 12 oras de scuriu, 1 ora fiat po s'obrescidroxu e 1 ora po su scurigadroxu. Sçoberendi custa manera de spartziri sa di', s'ora teniat una longària diferenti de una stasoni a s'atra ma puru a intr''e sa di' e totu: difatis in s'istadi s'ora de luxi fiat prus longa de s'ora de scuriu e in s'ierru s'ora de luxi fiat prus curtza de s'ora de scuriu. 

Sigumenti custu sistema fiat trobeddau meda, ìanta ditzìdiu de spartziri is oras de luxi e is oras de scuriu in 12 partis. De-i custa manera s'ora sighiat a mudai de longària a segunda de sa stasoni, perou aici sa mudàntzia fiat arregulari. Is istudiosus pènsanta ki is Egìtzius ìanta umperau custa manera noa de spartziri s'ora a pustis de s'imbentu de is primus arrellojus ki ìanta permìtiu a is òminis de amesurai su tempus kentz''e castiai su soli e is isteddus.

Su primu arrelloju esti stètiu sa cressidra a akua (de s'aregu klepsydra ki bolit nai "fura akua") ki est un'ordinju ki amesùrat su passai de su tempus sbuidendi e prenendi de akua una spètzia de màriga. A primu de manijai sa cressidra is Egìtzius amesuranta su tempus castiendi is isteddus a de noti e studiendi su movi de su soli a de di' manigendi sa meridiana, est a nai s'arrelloju a soli.