|
De calincunu annu a-i custa parti parit ki nci siat un'arrescoberta de
s'identitadi e de sa curtura sardas. Is traballus po studiai e fai connosci sa
curtura sarda funti de prus sempri; finsas is polìticus, de donnya partidu,
kistiònanta de autonomia, spetzifitzidadi sarda, natzionalitarismu, sempri de
prus.
Forsis no esti po atopu ki custu infroressimentu "sardista"
siat bessendindi impari a unu fatu opostu: s'impunna a fai sparessi is
spetzifitzidadis ènnigas e curturalis, prus de totu is minoridàrias e is de su
Mundu de Tresi, s'impunna duncas a s'omologadura.
Africa, Asia e America latina si depint fai s'apendìtziu de s'Europa, de
s'America 'e Susu e de su Japoni, e is minorias si depint omologai a su stadu
prurinatzionali ki s'agàtanta. Custu fatu est acapiau a sa grobalidura
econòmiga, aici tanti sçorada. Is sardus, impari a medas atrus pòpulus, funt
una de is minorias fikias in custu fatu.
E puru no si podit spricai custa arrescoberta de s'indentidadi cumenti
oponnimentu a s'omologadura curturali sceti; ma puru e prus de totu cumenti
s'afirmadura e s'arrevengadura de s'identidadi e de sa curtura cosa sua, e custu
ca sa spetzifitzidadi sarda est calincuna cosa ogetiva, ki si podit tocai (sa
storiografia, s'antropologia e sa linguìstiga du cunfìrmanta).
In fundu, est esistia sempri una "costante resistenziale sarda"
e su ki sutzedit oi no est atru ki su sentidu ki du est stètiu sempri e ki imoi
tòrrat a si allui strumbulau de sa grobalidura.
Perou iat'essi unu sbàlliu a essi otimistas tropu, ca iat a bolli nai a
no biri su stadu beru de sa Sardinnya, ki no est bonu po nudda. In custu logu no
bollu kistionai de su cuadru sotziu-econòmigu, mi ap'a limidai a su curturali,
ki comuncas est acapiau a forti a su primu.
Ki donaus una castiada a sa stòria de sa Sardinnya, bieus ki s'anti
impostu un'atra lìngua e un'atra curtura: s'italiana. No abisònjat a essi
contras a sa curtura italiana - candu mai! - , ma du at prus de un'arrexoni po
essi contras a s'imponnidura de una curtura stranja a dannu de sa curtura
autòtona.
Est stètiu proibiu a sa curtura sarda de cresci e de si adelantai, po no
kistionai de su ki esti stètiu sçusçau. Innoi esti kistioni de is deretus de
unu pòpulu - de su sardu ke donnya atru - e de is deretus de sa personi, esti
kistioni de s'importàntzia fundadora de sa curtura, cunsiderada no in su
sentidu comunu sceti, de asienda de connoscèntzias ki una personi apodèrat, ma
puru e prus de totu in su sentidu antropològigu, "sa totalidadi ki
impràssat sa connoscèntzia, is creèntzias, s'arti, sa morali, su deretu, su
connotu e calisisiat atra abilesa e avesu, akiria de s'òmini a membru de una
sotziedadi" (E.B. Tylor).
Nosu, infatis, seus èsserus sotzialis e curturalis, est a nai ki a
traballu emus a podi bivi in solidadi, e po bivi si serbit sa curtura ki, a su
pròpiu tempus, seus is produsidoris e is prodùsius. Sa curtura est eya
s'arrennèscida de su pensamentu e de s'obra de s'òmini, ma sigumenti ca esti
trasmìtia, e duncas cuncurrit a creai su cuntestu ki s'agataus, impùnnat a
marolla a si cunditzionai, a si codeterminai. Po-i custu s'identidadi
nosta e sa personalidadi nosta dipèndinti de sa curtura puru.
Ki nosu no eus a disconnosci custu fatu, ki seus custu impari de
libertadi criadora e de cunditzionamentu ambientali-sotziali-curturali, ki nosu
eus a tenni a menti sempri ki in custu est totu sa fortza e sa làcana nosta,
insandus s'eus a sciri difendi de su perìgulu, avedali meda, de un'òmini
anònimu e spersonalizau, allenu a issu e totu e a su mundu bixinu, ki tenit a
ùnigas coordinadas esistentzialis is de produsi e de spaçai: unu burratinu in
is manus de su poderi.
A difendi e a donai balimentu a sa curtura e a su connotu de sa Sardinnya
bolit nai a difendi e a donai balimentu a nosu e totu; afirmai su deretu a sa
diferèntzia cosa sua bolit nai automatigamenti arreconnosi e arrespetai sa
diferèntzia de s'atru, e duncas su contràriu de s'intolleràntzia.
A bivi sa curtura e su connotu de sa terra nosta no bolit nai a si serrai
ke a un'arritzoni e a si assentiai in d-una spètzia de imobilidadi stòriga, ma,
a s'imbressi, a da oberri a sa sobra 'e su mundu, e a no timi de da ponni in
kistioni e de da manijai torra donnya borta ki sa libertadi nosta si du cunsìllat.
Lisandru Deyana, gennaxu 2000
|
Bilinguismu in Sardinnya e in s'universidadi puru