Sa kistioni a pitz''e una lìngua sarda uniatzada d'anti prena 'e
trobeddas: a kini kistiònat amesturendi cosa ki esti stesiada, a kini
kistiònat stesiendi cosa ki esti impari.
Po kini no ndi scit o ndi scit pagu, s'arresurtau est a si perdi,
cumenti naraus in italianu, in d-una tassa 'e akua, sperditziendi siat su pagu
tempus ki est abarrau, siat su scallentamentu de nosu sardus, ki esti su
scusorju prus mannu ki tòcat a amparai de donnya manera.
Grafia e Morfologia
Po cumprendi beni sa cosa, insaras, tòcat a stesiai grafia e
morfologia, ki funti duas cosas diferentis, in calikisiat lìngua.
Sa grafia esti sa manera de scriri is sonus, esti cumenti a unu
sonu di feus currispundi una litra, cumenti unu sonu du traduseus in scriidura.
Sa morfologia esti cumenti bessint is fueddus, is artìculus, is
verbus e aici nendi. Esti cumenti bessit su sonu insoru, segundu ki sìanta,
singularis o pruralis, presentis o passaus e aici nendi.
Su sonu italianu -chi- s'agàtat in d-unu muntoni 'e
lìnguas, e donnya lìngua du scriri de una manera diferenti:
-qui- spannyolu (castillyanu)
-que- grafia frantzesa
-kee- grafia ingresa
-ki- grafia tedesca
-??- grafia arega antiga e moderna
-ci- grafia latina antiga
-ki- grafia latina de s'edadi 'e mesu
e, a s'acabu,
-chi- eus nau, grafia italiana
-ki- grafia sarda autònoma.
Totu custa est una kistioni de grafia, una kistioni de
tradusidura scrita de su sonu ki in italianu scrieus -chi-, calikisiat sa
bariedadi de su sardu ki nce du agataus.
Ma ki depeus tradusi in sardu sa fràsia i cani che ho visto
sono grandi, da potzu tradusi segundu duas bariedadis:
1) campidanesu: is canis ki apu biu funti mannus
2) logudoresu-nugoresu: sos canes ki apo bidu sun mannos.
Ki custas duas tradusiduras funti diferentis esti po una kistioni de morfologia,
no de grafia. A essi diferenti esti sa morfologia (s'artìculu, sa bessida de su
nòmini, su verbu, sa bessida de s'açungidori), no sa grafia, ki esti oguali in
toteduas is fràsias (ki esti sa grafia sarda autònoma).
E insaras, ita boleus uniatzai, sa grafia o sa morfologia puru
? [noda 1]
Is bariedadis si distìnghinti pròpiu po sa morfologia
diferenti, po cussu ki nosu, po nai, feus una morfologia de mesu intr''e is
bariedadis, seus fendi un'atra bariedadi, ki no esti campidanesu, ni logudoresu,
e no esti fueddada ni de is campidanesus ni de is logudoresus.
Custa morfologia 'e mesu iat a podi assimbillai a calancuna
suta-bariedadi de làcana puru, ma comuncas, po su prus, iat essi una bariedadi
ki no esisitit ni in d-unu logu ni in s'atru.
Po cussu, ki boleus arrespetai is bariedadis, cumenti totus
nàranta (mancai ki, su prus, du nàrant a fueddus sceti), s'ùnigu uniatzamentu
ki fait a fai esti su de sa grafia, est a nai a scriri is sonus ogualis, ki nci
funt in is duas bariedadis, in sa pròpiu manera.
Po nai, su sonu ki in italianu scrieus -chi- esisitit in
toteduas is bariedadis, e du scrieus de sa pròpiu manera (-ki-) in toteduas is
bariedadis:
1) campidanesu: kini sesi?
2) logudoresu-nugoresu: kie sese?
Custas duas fràsias tenint una morfologia diferenti, ca funti de duas
bariedadis diferentis, e perou tèninti sa pròpiu grafia (grafia sarda
autònoma), ki làssat a craru su naturali insoru.
Sa Limba Sarda Unificada
Sa ki d'ìanta nau Limba Sarda Unificada iat uniatzau sa
grafia e sa morfologia puru.
- Po su ki spètat a sa grafia, d'iat uniatzada pighendi casi po totu sa
grafia de sa lìngua italiana. Sa L.S.U. po cussu no teniat nisçuna
grafia noa, no iat imbentau nudda, ca iat pigau una grafia ki esistiat in
d-un'atra lìngua jai, s'italianu, e nce d'iat ghetada a su sardu. Nudda de
prus.
- Po su ki spètat a sa morfologia, d'iat uniatzada pighendi casi po totu sa
morfologia logudoresa. Sa L.S.U. po cussu no teniat nisçuna
morfologia noa, no iat imbentau nudda, ca iat pigau una morfologia ki
esistiat in d-una bariedadi jai, sa logudoresa, imponnendidda po totu su
sardu. Nudda de prus.
Funti cosa sballiadas sa una e s'atra puru: po su ki spètat a
sa grafia, ca sa grafia italiana no àndat beni po su sardu, ca du sbisùriat [noda
2], e po su ki spètat a sa morfologia, ca no àndat beni a imponni una
morfologia (e duncas una bariedadi) a pitz''e is atras.
Sa L.S.U. esti turada jai, morta strecada a suta de is
iscuntròrius suus e totu, morta strecada a suta de sa pagu democratzia ki nci
teniat (su prus de is sardus -is campidanesus- iant ai dèpiu scriri umperendi
una bariedadi -su logudoresu- de una minoria de sardus).
Doneus su pèsami e no ndi fueddeus prus.
Fonètiga
A kini nàrat ca is fueddus sardus funt is pròpius, e ca a
mudai esti sa fonètiga sceti, nàrat una cosa sballiada. Difatis sa fonètiga
est una mudàntzia in su pronunçu, ma pitica, intr''e sa pròpiu bariedadi e
totu.
Po nai: giocatore
1) Casteddayu: - Jogarori - (ma si scrit sempri -Jogadori-)
2) Maresu: - Jogadori - e totu.
Po nai: sole
1) Casteddayu: - Soli - e totu
2) Sinniesu: - Solli - (ma si scrit sempri -Soli-)
3) Mureresu: - Soi - (ma si scrit sempri -Soli-)
4) Mesu Campidanu: - Sobi - (ma si scrit sempri -Soli-).
Is kistionis de fonètiga funti custas, mudàntzias prus o mancu
piticas ki comuncas no mùdanta su naturali de sa bariedadi, cumenti inveças
sutzedit ki nosu feus mudai is bessidas de is nòminis, de is açungidoris, is
verbus, is artìculus...
Unu contu est a essi "arregulaus" intr''e sa pròpiu
bariedadi, umperendi in su scritu is formas prus difùndias, po no nç'arrui in
su de si fai comprendi de is de bidda sceti, un'atru contu est a mudai sa
morfologia, sbisuriendi is bariedadis.
Un'atra lìngua sarda uniatzada?
Sa kistioni imoi esti custa: cumbenit a fai un'atra lìngua sarda uniatzada,
mancai ki democràtiga?
S'arrespusta esti ca nou sempri, nou ca no serbit sceti, ma ca iat a fai dannu
puru.
No serbit
A ita iat a serbiri? A scriri is documentus ofitzialis de s'arrejoni? E
poita, meda nci bolit po s'arrejoni a scriri is documentus ofitzialis no in
d-una bariedadi sceti, ma in tresi (campidanesu, logudoresu, nugoresu)?
Inveças de pigai unu tradusidori sceti, nd'iat a depi pigai tresi, spaçau.
Aici iat a afortiai a totus, nisçunus s'iat a kesçai, e totus, jai ki si
nc'iant a agatai, iant'essi strumbullaus a ligi, a scriri e a fueddai.
Kini d'at nau ca is istituiduras depint umperai una lìngua e/o una bariedadi
sceti? Ma kini d'at nau?
In Austràlia sa telebisura de Stadu, e duncas un'istituidura, fait su
telejorronali donnya di' (fueddau e scritu) in ùndixi lìnguas diferentis.
Cosa, si ndi parit!
E innoi, kescendisi' po duas o tresi bariedadis e de sa pròpiu lìngua puru.
Cosa de no crei! [noda 3]
Prus bariedadis umperadas po sa pròpiu cosa in su pròpiu tempus iat a bolli
nai prus bariedadis afortiadas e duncas (jai ki su sistema linguìstigu esti su
pròpiu i esti unu sceti), totu sa lìngua sarda prus afortiada. In d-unu circu
birtudiosu nc'iat'essi prus genti satisfada, prus genti scallentada, prus genti
ki trabàllat po sa lìngua sarda, cun su grandu arresurtau de acabu ki esti
s'adelantamentu de sa Sardinnya.
Una lìngua sarda uniatzada iat a serbiri po fai comunigai is sardus de
bariedadis diferentis?
Ma candu mai eus tentu abisonju de una morfologia amesturada?
Iat scritu Perdu Perra in "L'Unione Sarda": "Chi conosce bene
una varietà di sardo è nella condizione di capire senza nessun problema anche
un parlante di un'altra varietà. Non dimentichiamoci che prima che si parlasse
l'italiano, i sardi si capivano benissimo pur parlando varianti diverse".
Una stòria leja
S'idea ki is istituiduras depant umperai una lìngua e/o una bariedadi sceti,
est un'idea beça, sobrada, k'iat tentu sustennimentu - ma arrennèscida nou! -
in is sègulus passaus, in su tempus de su faimentu de su stadu modernu, candu
is urreis pensanta:
unu stadu > una natzioni > una lìngua > una bariedadi.
Is urreis pensanta di aici ca ndi d'iat essi intrau in busçaca de prus, po no
depi pratziri su poderi cun nisçunus. Anti fatu gherras e bocimentus po circai
de lompi a custa tenta, ma no nci funti arrennesçus mai, e bolit nai ca su
sentidu de su pòpulu a s'acabu esti prus forti de is armas, e tìrat a un'atra
parti.
No serbit e iat a fait dannu puru
Una lìngua sarda uniatzada, est a nai una morfologia amesturada iat a fai
dannu puru, ca nisçunus si nc'iat at arreconnosci de manera cumpria, e duncas
nisçunus iat essi satisfau e strumbullau a si nci ghetai.
Cument'iat a fai a nasci s'acàpiu intr''e is genias, ki imparaus a is pipias/us
una bariedadi diferenti de sa ki si fuèddat in su logu? Cumenti iat a fai unu a
da fueddai, sciendi ki mancu in sa famìlia sua da fuèddanta?
A kini bolit una morfologia uniatzada nàrat ca no est aici, ca a scriri de sa
pròpiu morfologia no bolit nai a da pronuntziai a sa pròpiu manera. Calancunu
- pagus, po su parri miu - at a podi pensai custa cosa in bona fidi puru, ma sa
realidadi du smincit, ca oi sa tzivilidadi e sa curtura nosta no est prus una
tzivilidadi e una curtura "fueddada" ma scrita, sempri prus pagu
fueddada e sempri prus scrita.
Po cussu oi esti sa scriidura ki bincit, e at a binci sempri de prus, po cussu
ki boleus fai ligi -is canis- no podeus scriri -sos canes-, depeus scriri -is
canis- e totu. [noda 4]
Su dannu iat'essi ca, bincendi sa scriidura, a s'acabu nd'iant a bessiri
bariedadis sbisuriadas, ki sa genti no si nc'iat a arreconnnosci, fendi arrui su
sardu prus in basçus ancoras.
Tancadura
Is bariedadis sardas
A s'acabu sa kistioni est crara meda: po su ki spètat a sa grafia sa cosa
mellus est a pigai po totu is bariedadis sa grafia sarda autònoma, mentras po su ki spètat a is bariedadis serbit pagu pagu prus logu:
- Is iscolas ant imparai sa bariedadi de su logu, po primu cosa, e a pustis
ki d'ant imparada beni beni, e andendi a innantis cun is annus, depint
imparai is atrs puru, po fai de manera ki totu is sardus si cumprendant a
pari ken''e dudas.
- Is istituiduras ant umperai sa bariedadi de su logu, e is istituiduras ki
pìganta logus cun prus de una bariedadi, das depint umperai totus (totus is
ki pìganta in su logu).
Po nai,
1) sa provinça 'e Casteddu at a umperai su campidanesu sceti
2) sa provinça 'e Aristanis at a umperai campidanesu e logudoresu
3) sa provinça 'e Nùgoro at a umperai campidanesu [noda
5], logudoresu e nugoresu
4) sa provinça 'e Tàtari at a umperai logudoresu.
S'arrejoni 'e totu at a umperai campidanesu, logudoresu e nugoresu.
Is bariedadis no sardas
Po su ki spètat a is atras bariedadis fueddadas in Sardinnya ki no funti
parti de su sistema linguìstigu sardu (gadduresu, tataresu, cadelanu,
tabarkinu), sa kistioni esti crara e simpli acetotu:
- Is comunus (totu is comunus de sa Gaddura [noda 6], Tàtari, S'Alighera, Cralu-forti, Calasedda) e is atras istituiduras de
custus logus ant umperai sa bariedadi insoru, sarda o no sarda ki siat, ca
esti sempri unu scusorju de amparai e de adelantai, e ca is sardus, ca funti
sardus issus puru, depint essi totus ogualis, cun is pròpiu deretus e
profetus.
- Is iscolas de custus comunus, po sa pròpiu arrexoni ki eus nau a primu,
ant imparai sa bariedadi de su logu, po primu cosa, sarda o no sarda ki
siat, e a pustis ki d'ant imparada beni beni, e andendi a innantis cun is
annus, depint imparai sa bariedadi sarda prus acanta [noda
7] e a pustis is atras puru, po fai de manera ki totu is sardus si
cumprendant a pari ken''e dudas.