In su libru
La rivolta dell'oggetto cosa sua, Michelangelo Pira at postu
a luxi crara, castiendi sa bisura de sa lìngua in Sardinnya, su fatu ki sa
genti sarda est in di' de oi spartzia in ses pilladas de fueddadoris, est a nai:
1. is ki no connòscinti po nudda sa lìngua sarda e tenint una connoscèntzia,
tanti po nai, "pràtiga" de sa lìngua italiana; 2. is ki tenint una
connoscèntzia pràtiga de sa lìngua sarda e nisçuna connoscèntzia de
s'italiana; 3. is ki connòscinti pratigamenti e scentifigamenti s'italianu, ma
nudda scinti de sa lìngua sarda; 4. is ki tenint una connoscèntzia pràtiga de
totu e duas is lìnguas; 5. is ki tenint una connoscèntzia pràtiga de su
sardu, ma connòscinti s'italianu de manera "esecutiva" e de manera
scentìfiga puru; 6. is ki connòscinti totu e duas is lìnguas de s'una e de
s'atra manera, est a nai pratigamenti e scentifigamenti.
Mancai siat cumbentzionali, cumenti de s'arrestu totu is
crassifigaduras, custu skema podit essi unu puntu bonu po partiri, e nai mellus
sa tenta de sa batalla po su bilinguismu. Po primu cosa est mellus a ponni in
craru tzertus puntus. De medas partis anti murrunjau a is difendidoris de su
bilinguismu su de bolli fai sparessi sa lìngua ìtaliana de sa Sardinnya po da
cambiai cun s'umperu obrigau de su sardu. Nudda est prus farsu. Bilinguismu
bolit nai "umperu ufitziali de duas lìnguas", duncas s'i- talianu e
su sardu iant a essi umperaus tot' e duus de sa pròpiu manera.
Ma su bilìnguismu depit, po no essi "tzopu" (cumenti
avertit Michelangelo Pira e totu), biri puru sa connoscèntzia
"esecutiva" e scentifìga de totu e duas lìnguas, po totu is ki
bivint in s'Ìsula. Cun atrus fueddus, calisisiat lei po su bilinguismu ki no
domandit a kini bivit in Sardinnya de connosci beni beni (e siguramenti no a
pillu sceti) no s'italianu sceti, ma su sardu puru, ki no domandit a kini bolit
traballai in is impreus pùbricus e privaus de sa Sardinnya sa connoscèntzia de
sa lìngua sarda, siat kistionada siat scrita, de manera ki is sardus bengant a essi
bilinguis cuscentementi e fainamenti, iat a cuai mali meda su disinnu
assimbilladori de sighiri a fai de sa lìngua sarda sa tzeraca de s'italiana.
Cun su bilinguismu intreu sceti s'iat a otenni sa sparèssida de is primus
cincu pilladas linguìstigas bistas de Pira e sa nàscida de una categoria
sceti, arrapresentada oindi' de pagus fueddadoris, est a nai sa de is ki
connòscinti pratigamenti e scentifigamenti totu e duas is lìnguas.
Custa est duncas sa tenta de sa batalla po su bilinguismu. Esti faddendisi' a
sa grussa, duncas, kini du bit cumenti a unu "permissu" de fueddai e
scriri in sardu. No est unu permissu, ma unu deretu-dèpidu. Deretu po kini scit
su sardu jai e podit, cun sa benida de su bilinguismu, amellorai scentifigamenti
custa connoscèntzia e umperai sa lìngua cosa sua de donnya manera; dèpidu po
is fuedda-italianu, e comuncas po kini no connoscit su sardu, de du imparai e de
si fai sa cumpetèntzia ki dis arrekedit po porri kistionai de donnya cosa, po
scriri justu e po fueddai beni su sardu.
A-i custu deretu-dèpidu non si nci podit fuiri nisçunus. Tanti po ndi nai
una, is maistus e is professoris ki trabàllant in Sardinnya funti solitamenti
(foras pagus) scrençosus a su bilinguismu ca-i custu iat a bolli nai po issus a
depi studiai su sardu. Sa mandronia mentali no dis permitit de pensai ki su
bilinguismu est una grandu cunkista democràtiga, e ki is tempus ki candu kini
kistionat in "dialetto" a-i scola depiat finas sbussai dinai po pagai
una spètzia 'e "multa", oi funt acabaus po sempri.
(bogau de "Mezzogiorno d'Europa", annu 5, n. 6, Mes''e Idas 1984,
p. 32)