Nanta a ki is fueddus podint essi grais ke perdas. Po bona sorti nci funti puru
is fueddus ki ndi bèssinti sonendi, lèbius, casi in punta de pei o a lestru a
lestru. Imoi a mei mi parit ki scùrrinti cumenti a arrius e no dus potzu
frimai. ‘Ollu nai ki po mei a incumentzai a-i scriri in sardu est stètiu unu
spantu, casi una brulla, e de unu fueddu ndi funti nasçus centu. Mi benint a
conca fràsias, diçus, pensamentus.
Mi domandu ita funti po mei is fueddus. Funti arremòrius ki sonant a intru e
ki scriu in conca prima ke cun sa manu, e sa manu, du scieus, da movit su
çorbeddu.
Cun su sardu m'intendu de domu, su sardu est su bistiri ‘e donnì. No mi
depu allikidiri, no seu a butinus strintus, no tengu acàpius e potzu caminai
mellus.
Ma custa lìngua est po mei o po is atrus? Tzertu, partit de mei po andai a
is atrus e custa cosa puru mi praxit.
Mi parit de jogai a ping-pong ‘onnya borta ki nau unu fueddu.
Imoi ki apu nau “praxit” mi benit a conca una fràsia ki de seguru apu
intèndiu no sciu mancu deu candu. “Ki ti praxit”. Nau cumenti crepa crepa,
in tonu de disafiu, ponendi s’acentu in ‘onnya sìllaba e allonghiendi s’ùrtima
parti ki làssat casi s’arrembumbu. Candu arribaus a “pra” po unu momentu
parit de nci arrui a calincunu logu, ma luegus cun “xit”… unu si ndi
pèsat casi bolendi, ingiriendi a suta de su nasu de s'inimigu fiketu.
Scriu unu contu po su gustu de ponni impari fueddus de su connotu o pighendi
su spuntu de una cosa ki arregordu. Imperu is fueddus ki mi serbint e in su
pròpiu tempus dus ‘ongu vida noa, dus fatzu bivi.
Nai “prestu ki est akua est bentu” dònat cuntentu ca nc’est un’arrelatu,
un’acàpiu cun sa curtura de innui bengu. Ki nau “volubile” no esprèssat
su pròpiu sentidu.
Est su sonu ki mi dònat s’idea? Est su sonu de su connotu.
De siguru un’emovimentu, un’arrelatu, un’arregordu mi dònat sa crai po
incumentzai unu contu.
Narendi “pudda” mi parit de da biri. Si nau “gallina” no sutzedit
nudda, no da biu.
Nai “arridai su pani” no est sa pròpiu cosa de nai “abbrustolire il
pane”. Est cumenti a du biri cussu pani ki dònat su corpus cosa sua a su
fogu.
S’imbentu literàriu po is contus nascit de s’umperu de su sardu, de sa
gana de du donai deretu de tzitadinu e de s’abilesa ki tenit issu de fai biri
is cosas. Imoi, sempri po du nai a màginis, abisònjat a tocai pisci ‘e
cadinu, e pongu una domanda.
Innui? In su paperi imprentau o in s’arretza? De siguru s’arretza oberit
a su mundu prus de su paperi imprentau e ponit noas e oferrit acàpius, açàpat
s’incuru, àndat prus a lestru, atanàllat e ìntrat in donnya logu.
Arregollit genti, ideas e noas e ghètat totu a pari. Est una nerbiadura ki
impràssat totu sa connoscèntzia. Tenit e dònat milli possibilidadis.
Ki seu innoi est poita seu intrada una di' in s’arretza.
Su spantu est ki su ki apu scritu po mei est bènnia cosa scrita po is atrus.
Un’arriu pitikeddu si nc’est ghetau una di’ a un’arriu mannu, e impari
funt acabaus a mari e a pustis in s’oceanu.
Ma unu podit nai: su libru est un’atra cosa, est beru, fai parti de sa
realidadi.
Su ki si nàrat virtuali parit ki no esistat, ma est aici?
A bortas su ki est atesu est acanta e su ki est acanta est atesu.
Est capatzi de oberri fentanas, de fai atobiai genti.
Su libru, fendi una cumparàntzia, no favoressit atòbius, est frimu. Perou
fait a du tenni in manu, a du sfollai, a du tocai, a du portai fintzas a letu.
Nc’est una bella diferèntzia intr’'e una fotografia e una personi in prupa
e ossus.
Est puru una kistioni de dinai. Is domus de imprenta sardas no tèninti
dinai, aici nanta, e insandus, cument’ ‘e a prima no podeus ni kistionai ni
si fai connosci. Si depeus acuntentai de essi in s’arretza ca aici is librus
funti baratus. Ma mi domandu: po cassai o po essi cassaus? Est un'onori o unu
scapadòriu?
E tòrrat sa discurta a pitzus de su pagu importu ki tenit una lìngua
cumenti a su sardu. No podit abramiri a s’intendi arreconnota e arrespetada. Nci
‘olint imprentadoris ki tènganta pilu in su stogumu, spertesa e gana de
arriscai.
Deu no potzu ki essi cuntenta de mi biri in d-unu jassu ki amòstat is
poesias e is contus cosa mia in sardu. E no seu cuntenta po mei sceti, ma po totu is sardus.
S’arretza est sa boxi, su sardu unu pipiu ki bìsat de ligi librus totus
diferentis e ki tenit unu disiju: de castiai e de essi castiau. ‘Olit essi
liju.
Is imprentadoris mancai sìanta personis de curtura no pòdinti fai
miràculus, pòdinti spingi, ajudai ma su barrancu est ki si dèpinti scorrai
cun is polìtigus.
E innoi s’iat porri oberri un’atru capìtulu, cussu polìtigu de candu su
sardu no at tentu prus deretu de esisti, prima cun s’Unidadi de s’Italia e a
pustis cun su fascismu. Ancoras oi no nc’est sa boluntadi polìtiga de ndi du
fai bessiri a foras, e depeus incruai sa conca ancoras.
Pensaus ki is sentidus nostus no dus tenit nisçunu, ki sceti nosu si feus in
cuatru po is atrus, ki su coru, nosu, du teneus prus mannu.
No nc’est abisonju de-i scriri meda, bàstat pagu po intendi in is fueddus
s'ajudu e su cunsolu. Sa lìngua ki imoi seu imperendi mi dònat is ideas po
espressai su ki pensu e ki m’est sutzèdiu a intru.
Ma cantu tempus est passau! Sceti imoi mi benit beni a kistionai cumenti
bollu, kentz’e fai tradusiduras de s’italianu, ki est un’atra lìngua
diferenti meda, e mi potzu discansai. S’italianu d’apu bìviu sempri
cumenti a su bistiri bonu, cussu de is festas, cussu ki unu timit a imbrutai e
ki cùat is diferèntzias. Ma mi domandu: diaderus fait essi totus ugualis?
No est aici, ca bàstat a pensai cumenti unu sardu s’agàtat in continenti.
Cussus ki àndant a traballai in un’arrejoni de su continenti, dus benit
amarolla a kistionai s’italianu e pìgant puru s’acentu de sa genti de su
logu ca si bregùnjanta de fai intendi s’acentu insoru. A kistionai s’italianu
de manera diferenti de cumenti du kistiònant in atrus logus est cumenti a si
fai arreconnosci. Is sardus in continenti tìminti de passai po grusseris, po
personis kentz’ ‘e bonas maneras.
E aici sa lìngua italiana fait de facili(*). Po mala sorti custu sutzedit in
Sardinnya e totu. Genti meda no bolit fai a biri ki scit kistionai su sardu
mancai du scìpiat kistionai e beni puru. Poita tèninti s’idea ki a kistionai
su sardu no est cosa de sennoris.
Nai “cuartesu” o un’atru fueddu cun sa cadentza nosta fait biri illuegus
de innui ndi beneus e de cali crassi sotziali unu fait parti. Custu sutzedit
meda in sa crassi ‘e mesu poita bolint essi prus de su ki funt e fàinti de
totu po s’atesiai de cumenti fiant unu tempus.
Su ki no scinti est ki cùant su ki tèninti de prus bellu: essi sintzillus,
kistionai de una manera obreta, kentz’ ‘e trassas ni pinnicas.
E torru sempri a sa brigunja ki meda genti intendit, no sciendi su mali ki
faint a issus e totu. Bisònjat ki sa genti ki at studiau si pighit s’incàrrigu
de ajudai a kini no cumprendit ki sa cosa prus bella est a porri kistionai kentz’e
timorias, in libertadi, kentz’e trogas ni barrancus, sa lìngua connota de is
babus e de is ayayus.
Po donai boxi a s’emovimentu… E torru a is contus, candu nau “cumbidu”
no seu narendi sceti ki ‘ongu una cosa, ma seu narendi ki si d’oferju cun
prexeri, cun su coru, a sa manera antiga.
Torru gràtzias a totu is personis ki m’anti permìtiu de porri essi innoi.
(*) su facili esti una spètzia de visera ki poniant a is burricus candu
depìanta traballai.