De unu cant''e tempus intendeus nai ca sa lìngua sarda esti pesendisindi a vida
noa, e ca custu fatu at a podi portai a sa Sardinnya un'amelloramentu de sa
sotziedadi e de s'economia puru. Nd' intendeus fueddai ca oi, gràtzias a su
traballu de trint'annus de unas cant''e personis ki si funti sacrifigadas,
teneus una pariga 'e leis ( s'arrejonali 26/97 e s'italiana 432/99 ) ki ant
arreconotu ki su Sardu est una lìngua, ki is Sardus funt una minoria
linguìstica. Custu bolit nai ca pòdinti fai cumenti faint in Europa ajumai
totu is atras minorias linguìsticas ki, ki no du scieis, s'agàtant in su prus
'e is Istadus.
Ita fàinti custas minorias linguìsticas? Cosa meda, ma sa ki còntat de prus
esti ca impàranta sa lìngua insoru in is iscolas, impari a totu is atras
scèntzias.
It'est sutzedendi in Sardinnya?
Est sutzedendi ca is nemigus 'e su Sardu, ca anti cumprèndiu a nca est girendi
su bentu, no nanta prus ca su Sardu no balit nudda, nanta ca balit meda e ca
issus du bolint ajudai, ma no anti spaçau de du nai ca ndi bòganta jai una
filera 'e trobeddas ca si cumprendit illuegus ki tenint un'innyoràntzia manna,
e ki no ndi tèninti gana mancu pitica.
E totu custu du nanta in Italianu o, ki pròpiu du dèpinti nai in Sardu, in
d-unu Sardu ki est totu italianizau. Is trobeddas ki ndi bòganta das scriu prus
a mannu e nieddas, in Italianu cumenti das nàrant issus/as. Siat craru ki no
bollu ofendi a nisçunus: unas cant''e preguntas podint essi leìtimas e, po sa
genti ki no at pòtziu studiai, no est una curpa a no sciri ita parti pigai, ca
nisçunus dis at spricau is kistionis mai.
Po cussu arrespundu a totu is preguntas, perou in su mentris arregordaisi' ca
una lei a sola no at cambiau nudda mai: su traballu po diaderus depit cumentzai
ancoras, e depit cumentzai de pressi e a forti.
"ma qual è il vero sardo?"
No esistit unu Sardu beru e unu o prus sardus farsus, custa est una manera
sballiada de poni sa kistioni , e pòrtat a nai scimpròrius sceti. Sa beridadi
scientìfiga esti ki su Sardu no esti una lìngua unìdaria ma esti unu sistema
linguìstigu, ki tenit duas bariedadis: su Campidanesu e su Logudoresu.
Custas duas bariedadis de su Sardu tèninti cosa oguali ma cosas diferenti puru,
ca anti tentu una stòria diferenti. Su Campidanesu est nasçu prima e po-i
cussu at acutu a connosci atras lìnguas e a s'amanniai de prus de su
Logudoresu, ki est nasçu a pustis.
Nci tèninti sa pròpiu dinnidadi, ca funti ke dus fillus de sa pròpiu
famìlia: unu nasçu prima e unu nasçu a pustis. Eus a nai ca unu fillu mannu
nci tenit prus pagu dinnidadi, est burdu, sceti ca nascendi prima at connotu
prus genti e at fatu prus sperièntzia de su piticu? No, antzis, est cosa bona
ki unu s'amannit e fetzat sperièntzia, ca aici impàrat prus cosa e podit nai
prus cosa.
Ki ndi tiraus Campidanesu e Logudoresu cun totu is suta-bariedadis insoru, is
atras bariedadis fueddadas in Sardinnya (est a nai su Gadduresu, su Tataresu,
s'Aligheresu e su Tabarkinu ) no funti parti de su Sadru ca no funti nasças de
issu, funti nasças de atras lìnguas, e po-i cussu no si pòdinti nai lìngua
sarda. Custu no bolit nai ki sìanta bariedadis lejas o ki is personis ki das
fuèddanta no sìanta sardus o atrus scimpròrius aici: imoi a nosu si ndi depit
importai de sa beridadi scentìfiga a pitz''e sa lìngua sceti.
"ma quale sardo dobbiamo parlare?"
Donniunu e donniuna fueddit su Sardu de su logu a nca bivit, cirkendi de ndi
tirai totus is amanças de s'Italianu ki at tentu in cust'urtimus annus, e
cirkendi de amanniai su nùmuru de is fueddus scìpius puru. A kini fuèddat una
de is bariedadis ki eus nau prima, ki no funti sardu, sigat a das fueddai, ca
bàlinti meda su pròpiu, ca de sinunca mòrinti, e donnya borta ki morit una
lìngua o una bariedadi, kalikisiat, esti ke unu steddu ki si ndi stùrat, i est
prus pagu luxi po totus.
"ma, nel paese vicino al mio, molte cose le chiamano in modo
diverso!"
Candu unas cant''e personis nàrant una cosa in d-una manera e un'atras cant''e
personis nàrant sa pròpiu cosa in d-un'atra manera, bolit nai ca sa lìngua ki
fuèddanta nci tenit sinònimus meda, e custu est apretziau a cosa bona, ca
bolit nai ca sa lìngua est manna.
Est aici po calikisiat lìngua, Italianu puru: po nai, a s'akuadera nosu di
naraus lavandino, in d-un'atra arrejoni di nàranta acquaio e in d-un'atra
arrejoni ancoras di nanta lavello, e aici nendi po bai e circa cantus fueddus.
No nç'at nudda de si spantai, no est mortu mai nisçunus, ca totus, ca
s'Italiani d'eus studiau in-i scola, scieus ca cudda cosa si podit nai cun
cudd'atru fueddu puru, e si cumprendeus, mancai ki totus sigheus a umperai is
fueddus e is maneras 'e nai ki si pràxinti de prus.
Ki su Sadru d'eus ai connosci totu, ke s'Italianu, est a nai ki du studiamus ke
s'Italianu, est a nai in-i scola, at'essi di aici po su Sardu puru, e nisçunus
s'at a porri kesçai po cumenti fuèddanta in sa bidda a canta.
"ma come lo dobbiamo scrivere?"
No est umperada un'ùniga manera 'e scriri ca su Sardu no at tentu unu connotu
in s'ofitzialidadi mai, e po cussu nisçuna istituidura, ni su Stadu e ni
s'Arrejoni, at mai studiau e impònniu una manera 'e scriri ( di nanta grafia )
a pitz''e is atras.
S'Arrejoni at circau de du fai calacun'annu fait, ma su ki at fatu no est praxu
a nisçunus ( e mancu mali, po su parri miu ) e insaras seus ke a su cumintzu,
cun in prus su fatu ki s'Arrejoni, fendi mali su traballu, at pèdriu tempus e
at spèndiu dinai po de badas.
A oi, comuncas, sa kistioni no est mancu incarraxada meda, ca prus o mancu funt
umperadas duas grafias sceti: una ki pìgat de s'Italianu, italianista, e
un'atra ki s'est agatada sa maner''e scriri a intr''e su naturali de su Sardu e
totu, autònoma, ken''e pigai tropu de s'Italianu, ca tanti no nci nd'est
abisonju, e antzis a su Sardu di nd'ìntrat de prus aici. Po si fait cumprendi,
custu est su pensamentu de mei puru e duncas sa manera 'e scriri autònoma esti
sa ki ligeis de mei.
Sa grafia italianista cìrcat de scriri is sonus de su Sardu a sa manera
italiana, ma custa est una cosa ki no àndat beni, siat ca su Sardu nci tenit
sonus ki s'Italianu no tenit ( po ndi nai unu: sa x de cìxiri ) e siat ca su
Sardu nci tenit arrègulas craras diferentis meda de is de s'Italianu ( po ndi
nai una: su iadu invecis de su ditongu ), e insaras ki nosu du scriemus a
s'italiana, cun su tempus eus ai perdi totu custas cosas nostas e d'eus ai fai
prus pòburu sempri.
Labai ca custa no est cosa ki nau deu sceti: est cosa ki imparaus de is atras
minorias linguìsticas ki funti prus a innantis 'e nosu, e funti prus a innantis
'e nosu pròpiu ca anti cumprèndiu ca ki boliant aporegai e amanniai su
scusorju insoru no depianta umperai sa grafia de sa lìngua dominadora, ca aici
iat'essi stètiu a si bociri a solus.
Custu est bàlliu po is cadelanus, is bascus e is gallegus a faci 'e su
Castillyanu, po is ocitanus a faci 'e su Frantzesu, po is ladinus a faci de s'
Italianu e de su Tedescu puru: no si cumprendit, biendi custus pòpulus ki funti
amellorendi meda, poita no at a depi balli sa pròpiu cosa cun is sadrus a faci
'e s' Italianu.
In prus, is ki umpèranta sa grafia italianista no funti de acòrdiu mancu a
intr''e issus 'e totu, ca donniunu si ponit arrègulas suas e mancai càmbiat
un' arrègula issu e totu de una fràsia a un'atra. Custu sutzedit ca sa grafia
italianista no est su frutu de unu scrucùlliu scientìfigu a pitz''e su
naturali de su Sardu, fin''e in is cosas prus piticas, esti invecis s'unìga
manera 'e scriri ki s'anti imparau in-i scola, perou po s'Italianu, e insaras
unu sighit a da imperai po su Sardu puru.
Custu fait su dannu ki apu nau prima, e in prus fait su dannu ca ki unu ki no
est italianu bolit imparai su Sardu ( e funti medas ), prima nci depit passai
unu tant''e tempus a s' imparai s'Italianu e a pustis sceti at'essi bonu a
scriri e a ligi su Sardu a grafia italianista.
Invecis sa grafia autònoma, ki est su frutu de unu scrucùlliu scientìfigu po
arrespetai totu su naturali e totu is sonus de sa lìngua, ponit a craru totu, e
donnya arrègula nci tenit un'arrexoni studiada, e a pustis unu ki no ndi scit
nudda puru s'indacàtat ca di benit mellus a ligi, mancai siat de un'atra bidda
de sa de su scriidori, mancai atesu meda, e labai ca custu po nosu sardus nci
tenit un'importàntzia manna.
"ma non è giusto imporlo ai bambini"
"ma se lo si impone come materia scolastica, ai bambini passa la
voglia!"
"ma a mio figlio glielo insegno io!"
Custa kistioni, si ki su Sardu si depat imparai a is pipius e a is pipias in is
iscolas, est sa ki si nanta essi sa prus traballosa, ma no est aici, ca est
fàtzili meda cant''e a is atras, ki unu sa cosa da bolit fai.
Sa kistioni est una sceti: boleus su bilinguismu, eya o nou? Bilinguismu bolit
nai ca sa lei arreconoscit a su Sardu de essi una lìngua, e custu est sutzèdiu
jai, e insaras permitit ki siat imparau e umperau ke sa lìngua dominadora e
ofitziali, ki esti s'Italianu.
E insaras, s'Italianu est imparau in is iscolas? Est una matèria scolàstiga de
fai a marolla? Est impònniu a is pipius e a is pipias a du studiai? Eya, eya,
eya. E podint una mama o unu babu a nai a sa scola de ndi tirai s'Italianu a su
fillu ca tanti si du impàrant issus? No.
E insaras, ki naraus ki su Sardu depit tenni dinnidadi oguali a sa de is atras
lìnguas, no si cumprendit poita a pustis no eus ai depi bolli ki sa scola si
fetzat a su Sardu ke a is atras lìnguas, fendisiddu imparai beni, de manera
studiada, ke calikisiat atra scièntzia.
E labai ca ki su Sardu no est imparau imoi, beni, de is pipius e de is pipias, a
intr''e cincuant'annus at essi mortu jai, e custa no est cosa ki nau deu, est
cosa ki nàrat sa realidadi de totu is minorias linguìstigas de calikisiat
Stadu.
Lòmpius a innoi is nèmigus 'e su Sardu ant a nai: "ma chi deve
insegnarlo? Ma come deve essere insegnato? Ma non ci sono maestre e maestri di
sardo! Po imoi si podit cumentzai imparendi su Sardu a is maistus e a is maistas
ki nci funti jai, ki a pustis d'ant a depi imparai a is pipius e a is pipias.
Est cosa ki s'est fendi jai in d-unas cant' 'e biddas, ma tòcat a da fai in
donnya logu, prima ki siat trigadiu, e ki s'amànniat s'interessu s'ant a
amanniai is istùdius puru, e at a nasci cun ofitzialidadi sa truma de is
imparadoris/as de Sardu.
Ant a sighiri: "ma quale varietà deve essere insegnata?" Du
cumprèndinti totus ca s'ùniga cos''e fai est a imparai su Campidanesu a nca
fuèddanta Campidanesu e sa pròpiu cosa po su Logudoresu, in donnya logu
amostendi s'atra bariedadi puru e is suta-bariedadis, sa de sa bidda, o de sa
tzitadi, e is de is atras biddas e tzitadis. Est totu cosa ki si scit e ki si
porit imparai, ki si stùdiat in is librus e in is logus.
In sa Gaddura, a Tàtari, a s'Alighera, a Craluforti e a Calasedda at'essi cosa
justa a imparai sa bariedadi insoru, impari a Campidanesu e Logudoresu, ma a
manera scentìfiga sempri, amostendi su ki est Sardu e su ki nou e poita.
"solo le nonne possono insegnarlo!"
Unu contu est a fueddai una lìngua, mancai de sempri, un'atru contu est a da
connosci scentifigamenti, est a nai a ndi connosci is leis, is arrègulas e sa
stòria puru, po porri spricai calikisiat cosa a pitz''e sa lìngua e a pitz''e
su naturali suu.
Nau custu tòcat a amiti ca is ayayas italianìzanta ke is atras personis, e
mancai de prus puru, ca sigumenti ca no anti pòtziu studiai meda, no nci
tènint is ainas po sciri e po s'arregordai su ki est justu e su ki est
sballiau.
In prus labai ca no abàstat a sciri, mancai unu scipiat no sciu ita, tòcat a
sciri spricai e a sciri imparai puru, e sa de spricai e de imparai est un'atra
scèntzia, ki di nanta didàtiga, ki bolit imparada su pròpiu.
"ma il sardo è la lingua degli affetti, insegnarlo nelle scuole
vorrebbe dire snaturarlo!"
Su Sardu, candu fiat s'ùniga lìngua ki si sciat, fiat lìngua po su traballu e
po sa festa, po sa famìlia e po is amigus, po s'amigàntzia e po sa tìrria,
fiat sa lìngua po totu is cosas 'e sa vida.
Oi su Sadru est prus pagu umperau perou no est berus ki est abarrau lìngua po
is carinnyus sceti e antzis, oi esti po is carinnyus e totu ki no benit umperau:
eus mai biu a unu piçokeddu aburtzendi a una piçokedda in Sardu? Ma candu mai?
E comuncas, puru ki fessit sa lìngua de is carinnyus, at'essi cosa bona a du
studiai e a du imparai beni, po fai de manera ki s'espresseus mellus, e po-i
cussu ki arrenesçaus mellus, in is carinnyus puru.
O depeus abarrai fueddendi e bivendi cun is pròpius dexi fueddus sempri?
"ma manca il linguaggio scientifico e specialistico!"
A oi amàncant is fueddus scentìfigus e spetzialìstigus ca is sardus,
sigumenti ca fìanta pòpulu dominau, no anti pòtziu studiai calikisiat
scèntzia cun sa lìngua insoru, ca is piemontesus d'ìanta proibiu. Sa
scèntzia fiat fata caminai fueddendi Italianu sempri, e aici, passendinci is
annus, mentras s'Italianu s'inginnat po agatai is fueddus e is nòminis po is
iscubertas e is imbentus nous, su Sardu abarrat agoa, sempri de prus, finsas a
cument'est oi.
Custu est su ki est sutzèdiu, ma no est nau ki at a depi essi aici sempri, ca
sa Stòria est prena de lìnguas abarradas agoa ki si ndi funti torradas a
pesai. Una po totus: s'Italianu, ca finsas a su millicincuxentus d'amancant is
fueddus scentìfigus e spetzialìstigus de cussu tempus, ki invecis dus teniat
su Latinu.
Su primu a umperai s'Italianu po kistionis scentìfigas e spetzialìstigas fut
Nenardu Da Vinci, e totus di naranta ca fiat macu a s'imbentai fueddus nous in
Italianu, ca tanti fiat tropu agoa e ca no iat ai sodigau mai a su Latinu.
Nenardu dus iat lassaus a cantai, fendi unu traballu bonu meda po sa lìngua e
po totu sa sotziedadi puru, e su pròpiu depeus fai nosu, ca tanti, studiendi su
Sardu scentifigamenti, sa manera po tradusi beni calikisiat fueddu s'agàtat de
pressi i est prus fàtzili de cantu porit parri.
Po custa tenta su ki at traballau prus de totus est Antoni Lèpori
[noda 1], ki si scriu
unus cant' 'e fueddus agataus de issu po si fai cumprendi sa mecàniga:
lavatrice, sçakuadora; dizionario, fueddàriu; insetticida, boci-sìntzulu;
carta vetrata, paperi 'e imbidri; stuzzicadenti, lìmpia-dentis; e aici nendi.
"io son d'accordo, però chi non è d'accordo…? Non è giusto!"
"e se a uno non piace? Lo deve parlare per forza?"
A kini no di praxit at a sighiri a fueddai in Italianu, bilinguismu bolit nai ca
donniunu sçobèrat su ki bolit, a pustis ki toteduas is lìnguas funt
agilitadas a sa pròpiu manera.
Nisçunus at a cumandai a is pipius e a is pipias a fueddai in Sardu ki no ndi
tèninti gana, perou in-i scola a s'ora 'e Sardu ant a depi fueddai in Sardu, ke
a s'ora 'e Italianu fuèddant in Italianu, e a s'ora 'e Ingresu fuèddant in
Ingresu.
A pustis, a kini at a bolli sighiri at a sighiri, a kini no at a bolli sighiri
no at a sighiri, no di fait nudda, sa kistioni esti ca is duas lìnguas depint
essi agilitadas a sa pròpiu manera sceti.