Oi fuèddanta meda de imparai sa lìngua sarda in is iscolas e de da fai intrai
in su mundu de s'ofitzialidadi, e tenint arrexoni ca custas funti cosas ki no si
ndi podit fai de mancu, ca du bieus de is atras minorias linguìsticas de totu
su mundu, ca sa lìngua insoru fiat morendi ke sa nosta, e perou, de custa
manera, si nd'est torrada a pesai, finsas a si fai lìngua moderna bona po
calikisiat cosa. Oindi' a nosu, po caminai in cust'arruga, serbint ainas
modernas, e una ki no si ndi podit fai de mancu esti sa Gramàtiga sarda po is
campidanesus, scrita de Antoni Lèpori, ki s'agàtat in is mellus librerias o a
nke s'imprentadori.
Esti sa primu gramàtiga de sardu scrita in sardu e totu, e
custu fatu, a solu puru, at donau a su sardu s'aderetzu de is atras lìnguas, ca
no podit essi ki una lìngua tengat sa gramàtiga scrita in atras lìnguas, e no
da tengat in sa lìngua sua e totu.
A da fai in sardu at bòfiu nai un'atra cosa
puru, ca est tocau a agatai is fueddus in sardu po totu is nòminis de is
arrègulas de sa gramàtiga, e custu at amostau un'atra borta ancoras ca sa
lìngua nosta est bona a essi lìngua scentìfiga puru.
Po sighiri de-i custa
manera, unu capìtulu est po imparai a cumponni is fueddus nous, ca oindi' sa
kistioni de sa fàbrica de is fueddus nous est unu de is nuus prus tostaus de-i
sçolli po kini bollat donai a sa lìngua sarda is ainas scentìfigas pretzisas
po s'arrennèscida sua. Innoi anti sçollu su nuu fendi de manera ki sa lìngua
sarda caminit cun is cambas suas, est a nai pighendi is fueddus nous de fueddus
sardus ki s'agàtanta jai, arrecurrendi a sa prefissadura (antifurto,
contra-furas; anticoncezionale, contraimprinju; moschicida, boci-musca) e prus
ke totu a sa sufissadura (lavatrice, sçakuadora; riscaldamento, callentamentu)
e a sa cumponidura (aspirapolvere, boga-pruini).
Is sonus de su sardu funti
scritus de una manera autònoma (di nanta grafia), ki esti sa ki arrespètat
mellus su naturali de su sardu, lìbera de is lìnguas ki anti circau de dominai
sa Sardinnya. A s'acabu de donnya capìtulu, sa gramàtiga si dònat una bisura
cumpria de sa lìngua sarda in totu is bariedadis suas - mancai ki castit prima
a is campidanesus, ki funti su prus 'e is sardus - cunfrontendi sempri totu is
bariedadis, ca tèninti su pròpiu naturali.
Un'atru merescimentu de-i custa
gramàtiga esti su de essi postu unas cant''e skedas ki sprìcanta a sa lestra
su ki podit serbiri donnya di': cumenti cumentzai e acabai una litra, is
nùmurus, is cuatru contus de s'aritimètiga, sa manera arrespetosa po
s'arrelatai, is cunsillus po kini bivit in Sardinnya e no-i scit su sardu, is
nòminis de is litras in sardu, e atra cosa puru.
Po kini bolessit amellorai sa
connoscèntzia sua, nci funt unas cant''e pàginas de fainas, ki tòrrant a
pigai is argumentus spricaus e strumbùllanta sa personi a si fai sperta. Po no
essi una cosa niskitzosa, si trabàllat ligendi poesias, arrogus 'e cumèdias, e
scritus de atra calidadi, totus sçoberaus po sa craresa insoru.
Jai ki in sa
gramàtiga nci funti fueddus scentìfigus, ca una gramàtiga depit essi sempri
un'obra scentìfiga puru, a s'acabu nç'at unu fueddàriu gramaticali ki
tradusit totu custus fueddus de su sardu campidanesu a s'italianu, po essi
cumprèndius de totus.
Cumenti anti nau in su tìtulu puru, in sa segundu perra
'e su libru totu sa gramàtiga est tradùsia in italianu, mancai pagu pagu a
cincinu, e custu est stètiu un'agatu bonu po fai de manera ki calikisiat
personi potzat acostai a su sardu, a unu sadru bonu meda, mancai ki a su
cumentzu potzat cumprendi pagu e nudda puru.
|
Aleni e su contu de unu nau de trigu